De mapas

Eu cando era pequeno tiña principalmente tres xoguetes. Había un cento máis, claro, pero os que lembro con máis agarimo eran eses tres. Un xilófono, miña irmá pequena (si, era o xoguete máis divertido que había; e eu para ela igual, matino) e un atlas. Aínda está na casa de meus pais, ao lado do televisor. Artesanalmente forrado por miña nai para que non se desgastase e sorprendentemente ben conservado se temos en conta o tute que levou. Meus pais dábanme unha libreta e alí pintaba eu bandeiras, copiaba ou calcaba mapas… E cando se me cansaba o pulso, lía; as detalladas e individualizadas fichas de cada país. Sen ser quen de establecer relacións, pero si de memorizalo todo. Caeu o muro e os colores eran igual de atraíntes, pero aquilo xa non había por onde collelo, a menos que un pretendese explicarlle aos nove anos á profesora de Sociais que a República Democrática de Alemania seguía existindo.

Mantiven un interese pola xeografía e a xeopolítica que volco de seguido nos meus artigos. De feito, a cartografía e a súa historia aparecen como factor en case que calquera actividade que realizo. No seu momento, por exemplo, dediquei moitas noites ao visionado da miña serie de televisión favorita xunto a “The Wire”: “El Ala Oeste de la Casa Blanca”. E unha das miñas escenas preferidas ten que ver cos mapas. Un mapamundi, ata ese momento, era simplemente iso para min. E o mesmo para a Secretaria de Prensa Cregg e para Josh Lyman, un modelo para min. Pero uns amabeis señores presentábanse ante a Casa Branca para explicar que os mapas estaban equivocados porque non ofrecían a imaxe “real” dos continentes. Por exemplo, Groenlandia usualmente ten un tamaño similar a África cando esta é, na realidade, catorce veces menor; e Europa soe estar no medio cando debería estar moito máis ao norte. É o que se coñece como a proxección de Gall-Peters.

Así pois, cando atopei “En el mapa. De cómo el mundo adquirió su aspecto”, de Simon Garfield, que publica a Editorial Taurus, non dubidei nin por un segundo. Tiven sobrada recompensa. Estamos ante unha obra que mestura á perfección entretemento e información dentro dun formato accesible tanto en linguaxe coma en extensión. Tras unhas semanas nas que só aparecían por aquí libros moi contundentes, temos un que sen os apéndices a penas pasa das catrocentas páxinas, que dada a temática, están de continuo aderezadas cunha enorme carga gráfica en forma de gravados e fotografías.

Un aspecto que resulta especialmente destacábel é a versatilidade que amosa Simon Garfield. Os coñecementos que insinúa nalgunhas partes fan pensar que podería ter construído este traballo como un árido traballo de cartografía (nomeadamente a renacentista) e museística, cun pequeno excurso quizais para poñer picante coa axuda das dúas grandes intrigas que rodean ás obras de arte: os fraudes e as subastas multimillonarias. En lugar disto, atopamos unha obra que se ramifica acollendo todo tipo de análises de tipo tecnolóxica, mapas menos convencionais e disquisicións histórico-científicas de primeiro nivel.

A tecnoloxía revoluciona todo e os mapas foron un dos elementos que máis cambiaron nestes anos. Eu son moi de preguntarlle aos paisanos aínda, tendo en conta que lugares coma Chao do Monte ou A Tapada non aparecen nos GPS. Pero hai que recoñecer que en cidades ou en traxectos longos o trebello é unha marabilla. Garfield conta a súa historia, o seu funcionamento e a súa razoábel evolución, que liquidará de todo os enormes mapas en papel. Pero non queda aí co tema da tecnoloxía: un capítulo sorprendente (alomenos para o que esto escribe) foi o dedicado ao mundo dos mapas nos videoxogos, que demostran a capacidade de insertar a cartografía no mundo do entretemento e mesmo de crear a partir dela un xénero (os xogos de rol con percorridos abertos) de grande éxito comercial.

A anécdota que relataba hai unhas liñas amosa o divertido que pode ser o tema dos mapas cando un sae do convencional. A proxección de Peters, segundo se explica, ten as mesmas vantaxes políticas que erros técnicos, e os países semellan estar postos na corda de tender a roupa. O mapa de Vinland é o primeiro no que aparece América, pero é posíbel que nunca se descubra se é verdadeiro ou un fraude. Os mapas dos sucesivos descubrimentos feitos na Antártida non difiren en demasía daqueles que poderían facer vostedes namentres len este artigo, toman unha cervexa no bar e lle explican ao de enfronte cómo chegar á casa da aldea. A descrición da fabricación artesanal de enormes esferas, como a que o goberno USA lle regalou a Churchill en 1942, ten un indubidábel atractivo literario. En fin, estes episodios conseguen dar un grande ritmo á narración.

E cando Garfield ten que mergullarse en temas máis complexos, mantén o nivel. As descricións de cómo Eratóstenes mediu o diámetro da terra coa axuda só dun gnomon, ou de cómo Ptolomeo ou Mercator facían os seus cálculos non desmerecen ao resto da obra a pesares da complexidade inherente ao asunto. E tampouco o fai a miña explicación preferida sobre a cartografía histórica: o por qué América recibiu o nome de Vespucio no canto de recibir o de Cristóbal Colón. A culpa foi doutro xeógrafo chamado Waldseemüller. E a historia ten o seu aquel: moitas veces, unha vez metida a pata, xa non hai maneira de sacala. En 1507 Waldseemüller bautizou o continente, e en 1513 recoñeceu o seu erro e atribuiu o descubrimento a Colón. E así os inexistentes dracones deixaron paso ao inexistente Amerigo. Cousas que descubrir nos mapas.

 

Comentar