Estetas e airados

Os que estudamos Historia da Literatura, non ou noutro momento, tivemos que atoparnos con concepto de “xeneración” e a problemática que suscita, dende  súa mesma creación da man de Julius Petersen. Agás contadas excepcións, as agrupacións feitas baixo eses criterios resultan a longo prazo forzadas e a taxonomía queda sustentada por unha especie de leito de Procusto no que se corta todo o que sobresale (por heterodoxo).

Pero se hai algo que resulta máis incoherente có método xeneracional son… as tentativas de destrución das agrupacións en xeneracións e as ideas que arredor delas se teñen configurado. Esta semana traemos un caso que amosa estas ironías, alomenos nalgunhas das súas partes. Trátase da obra “Voces airadas”, de Juan Cano Ballesta, e nela trátase de amosar “a outra cara da xeneración do 27”. Publica Editorial Cátedra.

O grupo do 27 quedou como prototipo do método de estudo anteriormente citado na literatura española, superando á xeneración do 98. Autores asociados á vangarda (sen poñer demasiadas etiquetas suplementarias a este concepto), de idades parellas, vinculados a tempos e lugares concretos (o centenario de Góngora en 1927 e a Residencia de Estudiantes), catalizados baixo a figura maxisterial de Pedro Salinas e, tras a Guerra Civil, representantes no exilio da alta cultura española. A partires destes feitos maiormente extraliterarios, desenvolveuse un patrón que unificaba á xeneración no estilístico, facendo referencia ao seu esteticismo, a unha temática afastada da poesía social, co paso do tempo máis depurada na liña da poesía do coñecemento e cuns recursos formais non pertencentes á tradición máis clásica (sonetos, alexandrinos, rimas consonantes…).

O establecemento como xeneralidades destas características non implicou nunca, para os que estudamos o 27 en profundidade, que todos autores e obras se acomodaran a elas. Ningún dos especialistas sobre a época tiñan ou teñen tal cousa en mente. Os poetas do 27 eran uns estetas, pero con pouco máis de trinta anos Rafael Alberti xa era un combatente coa pluma; tomaron a bandeira de España no exilio, pero Aleixandre (por enfermidade), Dámaso Alonso (por conveniencia) e Gerardo Diego (por convicción) quedaron na España franquista; e a meirande parte dos poetas racharon coas formas tradicionais, pero os estudantes españois entraron en contacto co 27 ata hai ben pouco co “Romancero Gitano” de García Lorca, que usa a forma non estrófica por antonomasia das literaturas peninsulares, o romance octosilábico.

Juan Cano, en certo modo, trata de “epatar” cun título que non se corresponde co contido, por hiperbólico. É moi acertado dedicar un libro a un detalle diferente sobre calquera grupo literario, pero falar de ira asociada ao 27 non semella moi apropiado, e moito menos dedicando un capítulo a cada un dos autores máis coñecidos e recoñecidos. Un título máis matizado sería máis acaído para un libro que, rascando ata o fondo, non amosa máis que duascentas páxinas desa “outra faciana”.

E é que indo autor por autor, en moitos deles é sinxelo atopar crítica social, moi propia da época, pero non ira no estricto sentido do título. Todo aquel lector de Lorca enfrontou as súas críticas á situación de xitanos e negros (“Romance de la Guardia Civil española”), mesmo á situación das mulleres no seu tríptico teatral, mais en ningún deses libros se atopa furia. O existencialismo de Dámaso Alonso en “Hijos de la ira” é dramático pero non desbordado. E, postos a pedir investigacións que amosen ira, sería este o lugar para incorporar aqueles poemas de Gerardo Diego exaltando a guerra e á División Azul que nin o mestre Rodríguez Puértolas puido atopar. Pedro Salinas ou Claudio Guillén son a antítese dunha voz poética indignada ou alporizada. E xa non falemos de Vicente Aleixandre, poeta da meditación e a enfermidade (como diciamos antes, non puido emigrar a causa dunha tuberculose renal), ao que é difícil atopar con voz exaltada en “Sombra del Paraíso”.

E dito todo isto, sinalados os erros, é de xustiza sinalar o bo traballo de escolma do autor e a súa capacidade para trasladar unha versión menos estudada polo realmente tanxencial da poesía española a partires do 1920 no seu grupo máis representativo. O primeiro capítulo, coa recuperación do relativamente descoñecido José Moreno Villa, marca o ton de seria investigación, síntese na exposición e exemplos ilustrativos. Os capítulos dedicados aos, quizais, dous poetas máis comprometidos da xeneración, o xa citado Alberti e o decote minusvalorado Emilio Prados, teñen un grande ritmo e amosan unha faciana que trasloce a verdadeira carraxe das voces poéticas de ámbolos dous. Á marxe do comentado respecto ao criterio de valoración, os capítulos de Salinas, Lorca, Aleixandre ou Guillén deixan un poso de fonda reflexión e abren a fiestra á lectura dos autores, quizais na procura de dar ou quitar razóns a Cano Ballesta como aquí estamos a facer.

A modo de conclusión e de advertencia precautoria a un tempo, temos que sinalar que nin o autor nun o crítico afrontan a lectura da poesía como un exercicio de utilidade. Polo autor non vou falar. Por min, direi que non me vou a poñer becqueriano e trascendental co asunto da lírica, pero si teño que sinalar que a arte funciona baixo criterios diferentes a outras actividades humanas. A súa utilidade e fornecer alimento espiritual ao ser humano, o mesmo cá relixión só que sen guerras e masacres. Á fin e ao cabo, os mellores poetas sociais adoito son, simplemente, os mellores poetas.

 

Comentar