Uns brandos

Actualmente os críticos somos uns brandos, convén recoñecelo. Por unha banda, case que todo o gremio respecta a –estúpida- norma xornalística que vén a dicir que “can non come can”. Por outra, todos estamos imbuídos do que podería chamarse “urbanidade literaria” e facemos ver o noso disentir coa calidade dunha obra ben pola mera omisión ben pola sutil crítica. No canto dunha boa estocada, paradas de esgrima. Por último, a mercantilización literaria fai que unha crítica negativa a unha obra de determinado grupo/autor poda custarlle o pescozo laboral ao ousado. E os articulistas literarios tamén comemos. Pouco, que somos de tipo fino, pero de aire non vivimos.

Claro, que sempre hai disidentes. Uns moderados (un servidor, como verán nunhas liñas) e outros que toman o asunto como unha guerra á que marchan cun chisqueiro, unha lata de gasolina e un cacho de corda para que os deudos tiren do corpo cando rebente. Destes, eu saquei os dentes coa xente de “La Fiera Literaria”, aos que admiro con fondura. Gardo con agarimo unha cantidade de panfletos inxente nos que aprendín a xulgar criticamente aos “grandes” autores da novelística española actual. O seu método de “crítica acompasada” ten a ben demostrar que, sen saber escribir en bo español, o que se entende por usar con propiedade a sintaxe, a morfoloxía e o María Moliner, malamente se pode ser un novelista decente. E algún nin escribir con xeito sabe.

Un problema grave acerca da crítica que se exerce sobre estes autores é a falta da máis mínima perspectiva. Aínda vivos e desenvolvendo unha obra que destaca sobre todo polas cifras de vendas, son comparados con Joyce, Proust, Faulkner… Nin máis nin menos. E non só nos recursos narratolóxicos senón tamén na universalidade referencial, por exemplo. Un lector de Joyce non pode atopar en Antonio Muñoz Molina nin unha soa motivación para pasar da páxina vinte, se se pon esixente.

E claro, se supoñemos que un autor é excelente e que as súas obras son extremedamente complexas, pois teremos que adicarlle unha edición crítica e anotada. Coma se fose un Quevedo calquera. E alá foi a Editorial Cátedra, habitualmente caracterizada polo seu excepcional rigor, a introducir na venerábel Letras Hispánicas tal edición de “Sefarad”, obra de Muñoz Molina presentada como obra mestra da novela española dos 2000. Atrévome a afirmar que non houbo nunca nesta colección un menor plazo entre a primeira edición dunha novela e a súa publicación coa cuberta negra.

Respecto o traballo de Pablo Valdivia como editor, pero penso que as súas enerxías estarían mellor invertidas noutra cousa. É unha mágoa ver a un profesional esforzarse en facerlle ver ao lector, nota tras nota, o xenio de Muñoz Molina, sinalando cada detalle nimio, xustificando algúns deslices verbais na temporalidade indignos, amosando o que el cre que é un meticuloso traballo de poda do texto, poñendo notas eruditas a conceptos coma “Quinta Avenida” ou “Pirulí”. Semella que o que se busca é editar en idioma español para servir de referencia a estranxeiros. Particularmente, resultan tremendas as anotacións referidas á autoficción.

Porque para os Marías e Muñoz Molina se inventou esa marabillosa ferramenta explicativa. O procedemento vén a ser o seguinte: un escritor ten que crear un mundo ficcional –en teoría­–. Pero o talento para facer tal cousa é escaso en xeral. Polo cal, o escritor español de turno desbota a posibilidade de usar a súa imaxinación e comeza a contar historias de tipo provinciano, na mellor liña do “realismo social”, corrente que vista en perspectiva e comparación coa novela europea ou iberoamericana da época non é máis artisticamente atraínte. En moitas ocasións, historias baseadas en experiencias vitais, o cal é interesante se es Primo Levi e non se es un crítico literario de Lugo, verbigracia. Cando aburres ata as ovellas coa falta de orixinalidade das túas novelas, chega un crítico estupendo e explica o obvio: que toda aquela peripecia introducida nunha novela é ficcional, tivera ou non lugar no mundo empírico. O que fas é “poetizar a realidade”.

“Sefarad” é unha boa novela sobre as traxedias do século XX, en particular aquelas relacionadas co Holocausto e o GULAG, beneficiada polo feito de que a literatura sobre o tema en España era e é moi escasa (a obra de referente de Hilberg costa 110 euros e é un tomo “normal”) e polo engadido e a mestura da Guerra Civil ou a División Azul, fenómenos que enriquecen o relato. Moi posiblemente sobran citas e referencias a outras lecturas: o traballo de documentación substitúe á narración pura. Intertextualidade, fusilamento… Cando o tema se esgota, Muñoz Molina autoficciona, racha co decoro horaciano e a novela pasa a ser un collage infumábel con episodios como o da monxa, en verdade grotesco.

Noutras ocasións utilicei xa o útil concepto de “horizonte de expectativas”, aquelo que o lector agarda dunha obra, en moitas ocasións suxestionado polas críticas, recomendacións ou faixas. A obra de Muñoz Molina non é, nin moito menos, o peor que se leu para esta columna. Simplemente, non pode compararse con Faulkner por moito que o intente un editor-explicador decente ou un coro de turiferarios convintemente aleccionados polo propietario do grupo editor de turno. Se o rei vai espido, dise. Muñoz Molina non vai espido, nin con roupas de ouro, senón como diría Juan Ramón, vestido “de non sei qué ropaxes” que para o bo lector resultan incómodos. Como vostedes (se están aí) han ser menos esixentes ca min, poderán disfrutar con boas historias sobre as traxedias do século pasado.

 

Comentar