An antigas cidades

Penso que nalgunhas ocasións teño comentado a miña completa inutilidade no tema musical. Non teño oído, nin formación nin un gusto verdadeiramente formado. De feito, é imposíbel que teña esto último porque non estou nada “actualizado”. Vale que non escoitara nunca con coñecemento de causa unha canción de Justin Bieber (xulgarei polo hábito do monxe e as zagalas que o seguen a todas partes), pero un meu amigo sinaloume neste verán que non escoitar a un tal Nels Cline viña a ser algo semellante a un pecado. Aprendín moito sobre grupos que non coñecía, pero o literario tira: aínda lembro a súa cara de asombro-compaixón cando lle comentei que o grupo “Mumford and Sons” tiña que recibir o seu nome de Lewis Mumford, estudoso do fenómeno da cidade.

Non son un experto en arquitectura e xeografía cidadá, pero como lector espelido admiro o oceánico coñecemento de Mumford. “La ciudad en la historia”, recentemente publicado pola Editorial Pepitas de Calabaza –un dos meus selos preferidos por ser quen de presentarse a si mesmo como “una editorial con menos proyección que un cinexín”-, é unha magnífica introdución ao tema, que despois pode desenvolverse con obras máis específicas. Entre estas últimas, voulles a recomendar a última de Emilio Mitre, catedrático de Historia Medieval da Complutense, “As cidades na Idade Media”, publicado pola Editorial Cátedra –que si que ten proxección.

A historia das cidades, sobre todo daquelas nas que un vive ou que coñece fondamente, é un tema apaixonante. Lembro cando grazas a Luís Valle, humanista e poeta lugués, puiden coñecer a historia máis recente de Lugo: os proxectos de destrución da muralla, a colonia de Antonio Miño, a idea de recuperar a estrutura arredor dun cardo e un decumano ou a planificación dese labirinto que era Carrero Blanco, agora aka Fontiñas. Cada cidade ten as súas particularidades e unha historia que moi decote paga a pena relatar.

Coma sempre que teño que reseñar libros que teñen algo que ver coa Idade Media (hai uns meses o último de Wrickham en Pasado & Presente), é preciso que explique que cando falamos desta época non nos referimos á barbarie dunha época chea de escuridade e ignorancia nin tampouco á imaxe ofrecida por obras como as de Ken Follett ou Ildefonso Falcones, modificada ata o punto dunha deformación absurda. Por fortuna, o mesmo profesor Mitre afórranos ulteriores comentarios ao subtitular a obra “Entre lo real y lo ideal”. Asume deste xeito dende a primeira páxina que existe unha historia da cidade (o urbanismo, a vida diaria) e unha estilización, que deriva mesmo no uso simbólico e literario do espacio, como acontece en Christine de Pizan e a súa imprescindíbel “Cidade das Mulleres” (traducida ao galego en Sotelo Blanco, engado). Así, resulta bastante natural a división en tres partes: xeneralidades, historia da cidade e historia da representación do mundo cidadán nas manifestacións artísticas que da época quedan.

Aínda que Emilio Mitre admita no prólogo da obra que esta ten un ton académico do que ningún dos seus traballos se pode desvincular, a excusatio non era necesaria nin supón unha acusación estilística. O libro é de lectura sinxela, cunha axeitada información no que a mapas se refire (básicos con este tipo de temática) e mesmo con bonitas ilustracións, tomadas de cadros e gravados de época. E ao contrario que o citado Mumford, abarcábel nunha semana de lectura non moi intensa. Namentres “La ciudad en la historia” marcha ata as 1.200 páxinas na edición citada, este volume queda nunhas asequibeis 282, excluíndo información auxiliar e particularmente uns apéndices que sendo interesantes son tamén prescindibeis.

E en canto ao contido? Pois ben, estamos de novo ante un libro de coñecementos transversais e de carácter humanista. Na cidade medieval naceron a burguesía e os gremios, o escolasticismo e as universidades. Foi o campo de batalla para a loita entre o cristianismo e a relixión musulmana, alomenos na Península Ibérica, con Córdoba como glorioso testemuño dunha época na que os proto-españois andaban polos montes de Asturias e Cantabria, non se lavaban nin tiñan literatura namentres a cidade dos califas reunía a Averroes e Maimónides. Tamén foi o xerme da política do Renacemento, sobre todo nunha Italia na que agromaron as cidades-estado, que primeiro xeraron un “hinterland” e a continuación desafiaron aos primeiros estados-nación. Na cidade de Xénova naceu (case con seguridade) Cristóbal Colón, da cidade de Florencia foi expulsado por liortas políticas Dante. Como noutras obras que optan por un panorama áxil e sacrifican o, para min, necesario enciclopedismo, queda sensación de que un sabio como Emilio Mitre podería ter tirado máis proveito e conseguir unha obra de auténtica referencia, malia que non sexa este o propósito anunciado na Introducción.

A pegada das épocas pretéritas nas cidades foi esmorecendo. Se non fose pola muralla, sería difícil distinguir o Lugo romano. Lutecia deixou de existir, transformada xa de todo en París, cando o barón Haussmann tirou as murallas: agora nesa zona están as Galerías Lafayette. Os alemáns estiveron a piques de botar abaixo a catedral de Reims hai un século, e aínda agora Francia anda a elas para reconstruíla. Está claro que a cidade medieval desapareceu, pero o seu espírito permanece. Alí foi onde desapareceron o feudalismo e o vasalaxe para deixar paso aos ideais de cultura e liberdade posteriores, sempre da man dunha nova economía burguesa. O libro de Mitre non fai máis que amosarnos onde está a semente espacial da nosa actualidade.

 

Comentar