Diplomacia coa pluma

Matino que todos vostedes estarán xa bastante afeitos a que nesta columna se fale de case calquera cousa, predominantemente de política e economía, en ocasións con excusa dos libros reseñados. Así que non lles ha estrañar que comece comentando a situación en Siria, que resume os moitos males da política exterior arestora: esterilidade das institucións creadas, relativismo moral –non, non utilizo este sintagma no mesmo sentido que Joseph Ratzinger–, tendencia ao unilateralismo e a unha diplomacia de pega, etnocentrismo (remítome ao escrito a pasada semana) e, porque non dicilo, total inutilidade práctica. Non atopo mellor definición ao asunto que dicir que situacións como a de Siria son “un problema do inferno” –Samantha Powers, titulou desa forma o mellor libro sobre o tema–. E a pantasma dos tutsis masacrados en Ruanda sobrevoa as reunións nas que se toman estas decisións.

Claro que, dende unha perspectiva estritamente histórica e lamentando os miles de mortos que se producen e producirán en Siria (léase Irak, Ruanda, Kosovo…), resulta evidente que pasamos por unha época de paz e conflitos estritamente rexionais. Tendo en conta que o ser humán e tendente ao esnaquizamento do próximo, non creo que podamos aspirar a moito máis. E vimos dunha longa época moito peor, como amosan as “Memorias” de Raymond Aron, aparecidas hai uns meses en tradución publicada na editorial RBA e chegadas ás miñas mans durante as vacacións estivais. Se falamos de análise de conflitos, o seu libro sobre a guerra é na miña opinión un clásico á altura de Clausewitz, malia que sexa lastrado pola análise coxuntural.

Aron viviu entre 1905 e 1983, polo que foi quen de vivir con coñecemento de causa as dúas guerras mundiais (de feito, foi parte activa da Francia Libre no exilio) e a Guerra Fría. E claro, as comparacións estarrecen e son odiosas. Unha actuación unilateral dos Estados Unidos en Siria pode conducir a unha catástrofe no país tiranicamente dirixido por Bachar el-Assad, ben, a unha catástrofe aínda peor que a que xa se estaba a producir sen que os americanos pintaran moito no asunto. Aron, nesta obra, é quen de transmitir a fonda incerteza duns tempos políticos nos que unha actuación unilateral podía conducir a un cataclismo que aniquilase á humanidade enteira ou na súa maior parte, convertindo a Cuarta Guerra Mundial nun conflito con paus e pedras (Einstein dixit).

A traxectoria intelectual de Raymond Aron vén claramente marcada pola súa relación con Jean-Paul Sartre, compañeiro e amigo primeiro, némese intelectual despois. Namentres Sartre se convertía en Premio Nobel, filósofo de cabeceira do existencialismo francés e fervente defensor do estalinismo, Aron desenvolvía unha carreira fortemente vinculada a “Le Figaro”, a un proxecto político europeísta e liberal e a un certo esnobismo intelectual. Os capítulos que se dedican á vida da redacción teñen unha forte viveza, aínda que ignoran o feito de que a pertenza a ese xornal fixo que Aron fose etiquetado como editorialista de cabeceira dunha determinada á da dereita francesa, aquela que se desmarcaba do pasado nacionalista e asemade do cesarismo gaulista. O autor non agocha os seus problemas e diferencias co home que marcou a historia de Francia dende 1940 en diante.

Relacionarse dende o Liceo con Sartre era estar relacionado co marxismo, sobre todo con Alexander Kojève. A filosofía de Marx e o estruturalismo marcaron a vida cultural francesa durante a época de Aron, que co seu “El opio de los intelectuales” (tamén en RBA) criticou as correntes esquerdistas e pasou folla con respecto á súa formación. Dende ese momento os seus traballos e relacións estiveron máis orientados cara a diplomacia, relacionándose con sucesivos presidentes dos Estados Unidos, apoiando as políticas da distensión e mesmo relacionándose con ese individuo tan peculiar, aínda diría máis, mefistofélico, que é Henry Kissinger, aínda tan campante aos 90 anos como para asistir recentemente a un partido de fútbol do Greuther Fürth, equipo no que xogara na preguerra.

A vida persoal de Raymond Aron non é precisamente a un Casanova ou a dun Solzhenitsyn, pero enche á perfección o oco dunha vida profesional intensa. As partes das memorias ou autobiografías máis curiosas son ás da infancia. Neste caso, a nenez de Aron, nunha familia xudea pero sin filiación relixiosa, fainos evocar o “mundo de onte” de Stefan Zweig, a bela época que truncou a Primeira Guerra Mundial. Os burgueses encopetados, o “dolce far niente”, os partidos de tenis (Aron chega a facer referencia en varias ocasións ao seu ranking)… Un mundo ideal que afogaron os canóns alemáns. Neste caso, a parte final non se queda atrás. Aron sufriu en 1977 unha embolia e perdeu durante un tempo a capacidade de falar e escribir, máis non a conciencia. Recuperouse pouco a pouco e o seu testemuño de vellez é o da loita da mente contra as eivas do corpo. Un segundo ataque ao corazón, cando saía de dar testemuño a favor de Bertrand de Jouvenel, acusado de colaboracionismo, fronte a un historiador do Holocausto que o difamara, levouno á tumba. Aron fixo que Jouvenel gañase o caso, malia que tivera unha actitude bastante ambigua fronte a Hitler.

O xénero biográfico, en claro auxe nos últimos anos tanto a nivel intelectual como a nivel editorial e de vendas, pode ser dividido a nivel narrativo entre aquelas obras con narrador protagonista (autobiografía ou memorias) e aquelas outras cun narrador externo, ben sexa testemuña dos feitos, ben especialista académico. A miña preferencia persoal, polo respecto debido aos grados de subxectividade (ou ao vello refrán galego de que “cada un conta a feira como lle vai nela”), inclínase cara o segundo modo, decote máis aséptico. Non obstante, casos coma o de Raymond Aron (ou Junger, por poñer outro exemplo de recente actualidade editorial) con certa peripecia e innegábel estilo, poden reconciliar ao lector máis escéptico, que pode ser o caso do que esto escribe, para canto máis a aquel que, por coñecemento do personaxe ou galofilia, queira saber máis da convulsa historia da Francia do século XX e dos seus moitas veces particulares intelectuais.

 

Comentar