Haika mutil (érguete, rapaz)

Volvín dunha longa viaxe o pasado mércores e púxenme, como todas as noites, a ler. Era a páxina 551 dun libro que mercara había varios días. Estaba a proporcionarme un goce extremo, pola súa erudición, polo acaído que era ao atípico xénero que en inglés recibe o nome, un pouco caixón de sastre, de “General Non-Fiction”, pola tremenda habilidade do autor para converter un tema árido nunha sinfonía de cores que saltaba con sinxeleza de Marrocos a Donosti e de alí a París ou Arxentina.

O narrador equivocábase: citaba a un autor checo, polo tanto xermanoparlante, que falaba de “hinternationalism”. Remitía o xogo de palabras ao inglés “hint” (ironía) pero estaba equivocado: é un paradoxo co alemán “hinter” (propio) e máis en concreto con “hinterland”, patria na lingua de Goethe**. E máis atendendo ao contexto. Nun libro con preto de 1200 notas escrito hai moi pouco tempo por un autor peninsular (dubido moito que lle puidese chamar español), supuxen que sería sinxelo contactar e correxir o erro, como tiven ocasión de facer con éxito nalgunha outra ocasión. Procurei no Facebook, e malia que o meu euskera non é precisamente bo (máis ben é case que inexistente de non ser polos latinismos e Mikel Laboa) comecei a amolarme (poñan aquí o seu exabrupto). Unha rápida visita á Wikipedia sacoume de dúbidas. Ía ser un chisco difícil contactar co autor. Un chisquiño de nada.

O día de San Fermín de 1987, hai 26 anos e 3 días cando escribo isto, Joseba Sarrionandia fuxiu do cárcere de Martutene. Estaba na cadea cumprindo unha condea de 22 anos por integración na banda terrorista armada ETA. Dende entón, permanece prófugo da xustiza, en paradoiro descoñecido. Nesa particular situación escribiu un dos mellores libros que eu tiven a ocasión de ler nunca e que agora traio aquí: “¿Somos como moros en la niebla?”, multipremiado e publicado en esmerada edición e tradución pola editorial Pamiela, radicada en Pamplona e enfocada polo que se pode consultar nas solapas, ao traslado da cultura vasca ao idioma español.

Como xa lles dixen nalgunha outra ocasión, esta columna non ten nada de politicamente correcto. E en días coma hoxe, nada de nada. No diario “El Progreso” teñen a Ángel Vaqueiro ou Paco Rivera, por exemplo, que malo será que falen de libros rodeados de fortes polémicas. Así que se non queren ler boas palabras sobre a enciclopédica cultura e os valores políticos dun fuxitivo, pasen de páxina.

As letras e as verbas son letras e verbas. Non teñen nai nin pai. Unha vez que un libro está na miña man lectora, é da miña propiedade intelectual, non da do seu autor. Non me importa quen era nin qué intención tiña cando o fixo. Son soberano no meu reino de palabras. Así pois, teño que afirmar que “¿Somos moros en la niebla?” é o mellor ensaio de política-historia-antropoloxía-cultura xeral que lin neste 2013, superando incluso a Steven Pinker. Está cheo de erudición sen ter deixado unha pegada de pedantería. Está cheo de opinións inconvintes sen que unha soa sexa arbitraria ou non argumentada. Está cheo de ilustracións, fotografías e mapa que fornecen a partes iguais información é un aspecto gráfico envexábel. O libro é ata bonito e se hai que sacarlle un defecto é que o título non semella o máis chamativo para que unha obra mestra obteña o recoñecemento a primeira vista que merece.

Sarrionandia só ten 55 anos, segundo as biografías que puiden consultar. O volume comentado non é propio dunha idade coma esa senón que adoito, é un fillo de serodio de intelectuais que chegan ao final da súa vida e precisan a síntese de toda unha vida que lles outorgue a inmortalidade, ben no seu campo, ben na literatura. Lembro neste sentido a derradeira obra de Jacques Barzun. Aquí chega a un compendio excepcional o autor vasco, que é quen de analizar as relacións de dominación económicas, sociais e culturais universalmente a partires dun escenario concreto, o da situación do Rif.

Existen en todos os países guerras esquecidas. O sistema educativo español, pola súa cutrez, en aumento grazas aos profesores cada día peor formados no intelectual e excesivamente especializados, é fácilmente maleábel. Sucede así que estando a Guerra Civil en 1936, vai caendo no esquecemento a Guerra de Marrocos, que como o autor demostra de xeito sobranceiro, deu orixe á caste militar e soporte á caste ideolóxica que anos despois deu o golpe contra a República. A execución de Ferrer i Guardia, o Barranco do Lobo, Annual e os blocaos no medio do deserto a catro kilometros de calquera fonte de auga, Manuel Fernández-Silvestre ei bisavó do ministro Margallo, os “simpáticos” españois sempre sendo pioneiros: tras de que Valeriano Weyler inventase en Cuba os campos de concentración, as autoridades en Marrocos innovaron ao usar gas mostaza contra poboacións civís por vez primeira, con bombardeos incluídos. Cun pouco de sorte e ao paso que vamos, remataremos por negar estas cousas coma en Turquía negan o xenocidio armenio, que ao mellor se pon agora de moda en Lugo pola visita de Ara Malikian.

Poderán pensar vostedes: temos aquí ao típico nacionalista que compara a unha poboación oprimida coa súa propia para atacar a España. Xa dicía Kant, e recorda sabiamente Sarrionandia, que, en resposta á navalla de Ockham, non se debía diminuír neciamente a variedade de entes. Hai paralelos entre o Rif e Euskadi, e hai análises de ambas as dúas nacións ou culturas. Pero o reduccionismo excesivo na análise mataría a este libro. Tan xustificado estaría acusalo de favorecer o sentimento de opresión en Euskadi coma de alabar sen taxa as misións franciscanas no norte de África, nas que Pedro H. Sarrionandia, en historia apaixoante, conseguiu o material para sistematizar por vez primeira a gramática da lingua tamazigh, máis coñecida coma bereber.

Falta pouco para as vacacións, tempo de descanso e diversión. ¿Por que non tempo de aprendizaxe? Se é así, recomendo con paixón a Sarrionandia: un home quen de tender unha rede, un deses rapaces que en palabras de Mikel Laboa, se ergueu. “Haika mutil”, titúlase a canción á que me refiro, tan significativa e sentida coma o seu himno aos paxaros. Sarrionandia axúdanos a entender que o Outro non existe: somos nós mesmos disfrazados.

** Así se publicou orixinalmente a columna, por razóns de espazo. Hinterland non é exactamente “patria” senón “territorio propio”, ou sexa, aquel territorio que se reclama como pertencente a unha unidade administrativa (unha cidade, un país) por razóns de influencia, normalmente económica ou cultural, na época tratada no libro de Sarrionandia por razóns coloniais. En calquera caso, o paradoxo que eu sinalaba na columna segue a estar vixente, xa que un “hinterland” é por definición un territorio non independente, e que polo tanto non está suxeito a relacións estritamente inter-nacionais, senón intra-nacionais. Excusas polo erro, que como ven non é breve de explicar.

Comentar