Verbo do pobo

Os meus anos de docencia universitaria foron un cúmulo de experiencias esencialmente positivas, sobre todo no persoal, cos meus compañeiros bolseiros. Xa daquela ser bolseiro en España unía coma ser mineiro, porque estabas condenado a unha vida de privacións. Moitos deses compañeiros eran estranxeiros e a min tocoume compartir docencia cun italiano, Carlo. Un tipo peculiar, moi fino, sabio ao seu turinés modo, e tamén un chisco inxenuo. Cando chegou o momento de examinar o rapaz esqueceu que estaba en España. Namentres eu torturaba aos meus benqueridos pupilos co “Eloxio da lonxanía” de Paul Celan, poeta alemán esencialmente hermético, Carlo presentóuseme co poema “Ecce homo” de Blas de Otero. Grande elección no estético, pensei eu, pero perigosa dende o punto de vista picaresco. Sostivo a súa elección e tireime semanas buscando traballos en Internet. Á hora de correxir, descubrín unha boa cantidade de plaxios, como unha ducia. Era visto. Supoño que os alumnos aínda non estaban preparados para profesores capaces de localizar “cousas” cos buscadores, nos rincóns da preguiza e sitios semellantes.

O éxito cibernético de Blas de Otero só era reflexo da súa popularidade, no sentido máis estrito do termo, durante a segunda metade do século XX. Liberado a finais dos sesenta das cadeas da censura e ofrecendo unha voz tan combativa como musical, sobre todo no regreso ás súas primeiras obras, converteuse nunha presenza habitual en recitais, lecturas políticas ou politizadas e libros de texto. Unha verdadeira voz do pobo. De feito, revisando hemerotecas podemos atopar que era o principal candidato ao premio Nobel que rematou levando Vicente Aleixandre.

Este éxito non veu acompañado dun esforzo editorial comparábel para a compilación da obra poética do bilbaíno. Durante os meus anos de carreira, conformabámonos con obras soltas e unha antoloxía máis ben escasa. O ano pasado, cando Galaxia Gutenberg desenterrou (relativamente) “Hojas de Madrid con La galerna”, anunciou a publicación da “Obra completa” de Blas de Otero. Cumpre agora con esa promesa, acompañando as moitas poesías e algunha peza en prosa cunha boa introducción e apéndices interesantes como as “versións” e as entrevistas e declaracións. Queda reparada así a inxustiza e Blas de Otero ten a compilación que xa mereceran poetas menos senlleiros coma Gabriel Celaya ou máis novos coma Antonio Gamoneda.

Estes volumes de grande alcance son moi útiles tanto para o lector coma para o crítico porque neles pódense detectar as transformacións da voz poética. Otero comezou coma un poeta existencialista, cunha voz semellante a dun Dámaso Alonso, desesperada polas miserias da Guerra Civil, aumentadas pola da Segunda Guerra Mundial, sorprendentemente presente nos primeiros libros, quizais froito dunha experiencia persoal estraña, xa que a familia do autor sufriu economicamente máis pola segunda que pola primeira. As súas formas, aquí, colisionaban coa temática polo seu clasicismo: sonetos de grande perfección e referencias gongorianas mesmo nos títulos, con ese “Ángel fieramente humano” ao mesmo tempo hiperbólico e paradóxico. Este período péchase con “Ancia”, un problema nunha obra coma esta por excesivamente reiterativo.

O abandono da temática existencial, profunda e ontolóxica expresada en forma clásica deixa paso a unha temática popular, descriptiva e non demasiado combativa (alomenos, non compensa a falla de “cargas de profundidade”). Aquí a forma inspírase, con recoñecementos explícitos, en Antonio Machado, malia que cae demasiado no ripio e no localismo. Isto resulta sorprendente nun poeta que, por aquela época facía a “típica” tournee comunista, con estadías na Unión Soviética, Cuba e China. Os poemas sobre China son de grande interese, os da Unión Soviética recordan ao Pablo Neruda máis estalinista e, polo tanto, son bastante noxentos lidos en perspectiva. Postos a louvar sen sentido a un rexime cruel, prefiro o futurismo de Maiakovski e ata a provocación en prosa dun Céline. A estadía cubana non deixa un poso tan significativo no eido poético pero si na vida persoal de Blas de Otero, que volve casado cunha muller coa que mantera unha treboenta relación.

E cando un pensa que a grandeza de Otero rematou e comeza a traer á mente o valioso exemplo de Walt Whitman, que practicamente deixou o seu epitafio poético no creadoramente dramático “Adeus miña musa”, chega ás “Hojas de Madrid con La Galerna”, cun verso longuísimo e unha terceira voz, serena coa idade, arriscada cando máis concisa, afiada na crítica e con menores veleidades cando os versos retornan ás referencias recoñecidas dos cancioneiros populares e o “Romancero Viejo”. Un poemario completo e relativamente descoñecido.

Ata aquí, o máis técnico. E non está nada mal que se fale de poesía neste nivel, dado que en demasiadas ocasión o poético queda asociado a un sentimentalismo baleiro de contido. Pero a Blas de Otero paga a pena lelo porque é unha desas voces que dá expresión ao máis fondo desarraigo e á carraxe máis violenta contra un mundo que, cando el escribiu e agora, era calquera cousa menos xusto. Contra a figura, necesaria, dos poetas nefelibatas (palabro de orixe grega que vén a significar “que vive nas nubes”) sitúanse os vates, os que falan por si e por aqueles outros que non poden falar. Se cadra por iso sorprenden en ocasións os poemas máis “nacionais”, con motivos clásicos coma o dos campos de Castela.

En especial, agora que está “de moda” a relixión, sobre todo pola extemporánea, sectaria e antipedagóxica ocorrencia de facela avaliábel no sistema educativo e puntuábel á hora de obter bolsas e outros beneficios, resultan chamativos todos aqueles poemas que establecen un diálogo coa divinidade. O eu lírico medra en contraposición ao silencio do receptor, un silencio que adquire proporcións cósmicas e que aporta todo o dramatismo aos primeiros poemarios de Otero. O anceio de atopar respostas, o desexo de pasar de ser vate a ser profeta (coas súas silvas ardentes ou as mans que escriben misteriosamente en paredes) alimenta un berro cara a escuridade, un berro que a censura non puido máis que disimular no seu momento e que agora pode resonar con toda a forza nun tempo de indignación.

 

Comentar