Arte novelesca

Os matino que escasos seguidores desta páxina, antiga columna, e a correspondente bitácora homónima, teranse decatado da tendencia deste xuntaletras esmerado a falar sobre ensaio ou poesía e ignorar sistematicamente todo aquelo que ten que ver coa ficción. Penso que dende a decepción, e subseguinte crítica negativa, provocada pola lectura de “Libertad”, a tan cacarexada e celebrada última novela de Jonathan Franzen, non aparece nada similar por aquí. Mala nova para os fans do xénero: hoxe tampouco vai haber crítica dunha novela.

Cando un fai unha elección deste tipo debe dar unha explicación. Neste caso, vou apoiarme no último libro de Luis Goytisolo, “Naturaleza de la novela”, publicado por Anagrama e galardoado co Premio Anagrama de Ensaio. Como os premios neste bendito país son unha leria xeitosa, aforrarei explicacións moi amplas. Simplemente direi que Luis Goytisolo (non confundir con Juan –para min, o maior referente literario español vivo– nin co poeta José Agustín) viña de publicar a súa obra “Antagonía” na devandita editorial, esta fixo un xurado de corte institucional para un premio e na tómbola saiu Goytisolo cun traballo que semella escrito a conveniencia e que serve para promocionar dous libros nun coa etiqueta de libro premiado. Pois vale.

Comezando polo final da obra, a tese de Goytisolo, o máis interesante (léase polémico) con diferencia, é que a novela é un xénero que está no descendente camiño que leva da decadencia á desaparición. Sitúase así o autor barcelonés na banda dos apocalípticos, con razóns que non son novedosas: a influencia da modificación nos hábitos de lectura provocada polo tecnolóxico, a transformación do libro en artefacto ou producto comercial que na práctica é vendido ao peso e segundo a dureza do material da súa tapa, e a desaparición progresiva dun determinado modelo educativo de corte humanista e “conservador” (poucas veces as aspas son tan oportunas) que ofrecía un contexto para o mundo referencial da novela durante o século XX, nun momento no que o lector estaba preparado para participar na lectura e completar os retos intelectuais que o narrador puña encol da mesa.

Pola miña parte, como crítico xornalístico e unha vez académico, non podo estar máis dacordo coa conclusión. Cada sábado dedico un anaco á procura de novidades de todo tipo, nunha especie de espeleomergullo pola Trama, libraría de cabeceira. Nin as recomendacións dos libreiros salvan o desastre das publicacións novelescas. Un ten que optar, á forza, por reedicións de vellas obras clásicas (supoño que Jane Austen, por poñer un exemplo, non vai caducar nunca) ou polo bestseller de máis rabiosa actualidade en dúas modalidades: descarada repetición paraliteraria (ou case) de determinados modelos (históricos, rosas, para adolescentes) ou pretenciosos relatos de influencia usualmente anglosaxona (Joyce, Faulkner, Hemingway) nos que se xoga coa autoficción a falla de imaxinación para recrear un mundo na modalidade que Goytisolo alcuma como “bíblica” ou de dar forma a caracteres e sucesos na modalidade que se denomina “evanxélica”.

E a pesares de todo o explicado, o ensaio de Goytisolo semella realmente insuficiente. A lucidez do pensamento salva un traballo realmente escaso. Antes deste epílogo satisfactorio, o lector hase atopar cunha exposición temporal do desenvolvemento do xénero da novela. Unha traxectoria de vinte séculos (sempre que partamos do “Satiricón”) ou máis resumida en pouco máis de 150 páxinas, moitas delas dedicadas a unhas escolmas que, realmente, non semellan vir moito ao caso, por non tratarse de pasaxes ilustrativos senón de preferencias impresionistas do autor. Para tomar unha referencia, o profesor Bravo Castillo, para a novela euroamericana, leva dous grosos volumes e aínda non chegou ao século vinte, para o que é preciso (e eu así o desexo) que empregue otros dous tomos máis. Por moita capacidade de síntese da que Goytisolo estea dotado, a información do volume é, en cantidade, escasa.

E en canto á calidade, agás as xa citadas conclusións epilogais, máis do mesmo. O repaso do novelista metido a crítico non pasa de introducir modelos coñecidos para calquera lector medianamente culto, sen arriscarse nin ao máis leve desafío ao canónico. Sorprenden as referencias a outras formas de expresión, que veñen a reforzar certa imaxe da novela como “xénero de xéneros”. Bótanse a faltar referencias básicas dende o punto de vista historicista empregado, caso da sátira menipea, as novelas gregas e os romances medievais. Apúntase a herdanzas bastardas (Fielding e o Lazarillo) cando máis sinxelo sería atopar referencias en libros menos coñecidos e igualmente canónicos (Smollett ou Grimmelhausen e o pícaro salmantino). Obviase por completo, e non é novidade, a mundialización do xénero a partires de finais do século XIX, e xa non falemos dos relatos chineses ou dos monogatari xaponeses. E xusto no momento no que todo iso pode ser compensado en certa maneira, co propio autor actuando como testemuña da novelística de posguerra, Goytisolo liquida a parte historicista aducindo que dende metade do século pasado todo está en disolución. E así “deixa na cuneta”, con mandobres incluídos, a Céline, Malraux, Huxley, Camus, Rulfo e supoñemos que Achebe, Grass ou Pynchon. Con dúas guindas.

Aínda que non estea á altura do seu irmán Juan, Luis Goytisolo é un grande escritor. Mesmo, rumoréase, estivo ás portas do Nobel hai dous anos. E, polas súas obras e entrevistas, un grande lector. De principio, un servidor, armado de modestia, vaille ofrecer o beneficio da duda. E neste caso ese beneficio formúlase da seguinte maneira. O respecto intelectual que eu teño por Goytisolo faime pensar que un ensayo crítico tan convencional, pouco extenso e rigoroso, é froito das esixencias editoriais actuais, cando os selos están famentos por poñer nos anaqueis libros que podan ser consumidos a fume de carozo. El pon a súa pluma e nome ao servizo dunha especie de mecenas, malia que sin o encanto do orixinal augústeo. De seguro que, con máis liberdade nun futuro, poderemos gozar dos pensamentos sobre arte dun dos grandes novelistas vivos que queda no medio deste ermo cultural que é España.

 

Comentar