Maldito Cougar

Aínda que me atopo moi cómodo no formato de artigo de xornal, non descarto botarme un día a escribir un libro. Malia os anos invertidos na miña tese doutoral, non estou moi pola labor de transformala. Sempre me pasaron polo caletre dúas ideas. A primeira, un libro sobre escritores fillos de puta (disculpen o exabrupto). Celine e o seu delirante antisemitismo, Koestler como violador sistemático ou o meu preferido, Maxim Gorki, que louvaba as excelencias do Belomorkanal, a canle que Stalin fixo construír para unir o Mar Blanco co Mar Báltico, a forza de man escrava do GULAG e pola que non puido circular practicamente ningún barco por falla de profundidade. Gorki mesmo chegou a organizar unha viaxe tipo Imserso, coa axuda de Sklovski ou Zoschenko, da que saiu unha vergoña de libro do que se pode obter toda a información necesaria en “Arquipélago GULAG” de Solzhenitsin.

A segunda idea, unha monografía sobre escritores suicidas. A pesares das constantes previsións dos meus mestres nos anos de formación, non podo evitar ler certas obras buscando pegadas do que foi un tráxico final. Os contos de Horacio Quiroga, as noveliñas de Cesare Pavese, o bildungsroman de Adalbert Stifter, os artigos de Larra. A esta suxerente lista sumouse esta semana a poesía de Anne Sexton, publicada por completo na Editorial Linteo e traducida polo admirado Reina Palazón. Só podo dicir que a unión da editora ourensana co insigne profesor sevillano é unha nova marabillosa para os amantes da poesía. Por chauvinismo, teño que remarcar o asombroso traballo de Linteo, que sigo dende a súa edición de Quasimodo. Agora mesmo é o proxecto editorial con máis potencial en Galiza, con criterios atados á sapiencia e á calidade en todos os aspectos.

Anne Sexton é un exemplo de poetisa atada ao mundano, afastada do turrieburnismo. A súa vida foi a propia dunha “femme fatale”da poesía de posguerra. Nada en Boston, berce do intelectualismo americano máis clásico segundo os criterios europeos, non frecuentou os círculos convencionais senón os da aristocracia bostoniana. Unha poetisa con tacóns, abrigo de pel e un Cougar. E cuns problemas mentais que a obrigaron en diversas ocasións a ingresar en manicomios. A súa irrupción na escea foi volcánica: publicou en 1960 o subversivo e sincero “Al manicomio y casi de vuelta” e sete anos despois xa era considerada toda unha referencia, premio Pulitzer incluido. Polo medio, a súa alma xemelga poética, tamén feminista e bostoniana, Sylvia Plath, afogárase en Londres cos fumes da cociña. Unha prefiguración do fin de Sexton, que entrou e saiu de institucións de saúde mental ata que a tensión entre o seu éxito social e profesional e a súa catástrofe física a levaron a meterse no coche de moda, o de Farrah Fawcett, e acendelo dentro do garaxe namentres apuraba o terceiro vodka.

Chegados ata este punto, comezo a escoitar algunhas verbas de queixa. Agardo que non teñan pasado a páxina, considerando que con abrires a solapa na libraría terían a mesma información. Esta vez tiven que ser exhaustivo con aspectos pouco literarios porque Anne Sexton é o principal exponente do que se deu en chamar “lírica confesional” na poesía americana de posguerra. Agás uns poucos poemas, entre os que eu destacaría as subversivas relecturas de contos infantís que se inclúen en “Transformaciones”, os seus versos tratan das propias experiencias, aquelas relacionadas co seu padecemento mental e tamén coa súa personalidade, nada convencional na moralista americana dos cincuenta e principios dos sesenta. O alcohol, o sexo e a perda da beleza xuvenil feminina son temas recorrentes e moi afastados da “poesía como coñecemento” que propugnaba Wallace Stevens ou do ton sentencioso dun Robert Frost que nos primeiros días de 1961 aínda participou na toma de posesión de Kennedy.

Se os temas rachan co tradicional, tamén o fai a linguaxe. Neste caso non na liña dun Paul Celan, outro dos poetas traducidos por Reina Palazón, creador dunha nova expresión, truncada e poderosa. Anne Sexton usa a linguaxe da rúa para contar as cousas da rúa. Unha linguaxe simple e directa, demasiado prosaica para un servidor, que tampouco se enriquece con instrumentos poéticos asociados a sonoridade e ritmo. O fragmentarismo das imaxes construídas aporta os golpes precisos de ritmo para superar o citado prosaísmo.

Os libros coma este teñen unha especial utilidade cando se trata de analizar a un autor na diacronía. As evolucións no terreo poético son, con frecuencia, moito máis marcadas cás que se producen no da ficción novelesca. No caso de Anne Sexton, unha carreira duns quince anos púxoa a salvo de vaivéns propios doutras épocas (o exemplo de Juan Ramón é coma sempre paradigmático) e a propia conciencia poética da autora fai que esteamos ante un compendio basicamente lineal. O protagonista de todos os poemarios é, se se me permite, un lado escuro do clásico “eu poético” que se desenvolve nunha sociedade referencialmente contemporánea, mesmo con aparicións un chisco eclécticas, coma os shows nocturnos estadounidenses, coma o de Johnny Carson, no canto de imaxes máis convencionais dadas noutros poetas similares. En ocasións mesmo resulta difícil ler a Sexton nun marco de referencia literario canónico.

O auxe de poetisas como Anne Sexton está estreitamente relacionado con movementos académicos que desprazan ao centro do canon autoras que fan bandeira do seu feminismo (ou raza, ou orientación sexual). Non é a primeira vez que uso aquí referencias ao que Harold Bloom chama a Escola do Resentimento. Para min, o paradigma da poesía intimista norteamericana, en fondo e forma, constitúeo Emily Dickinson. Tamén de Nova Inglaterra, tamén inestábel dende o punto de vista mental. Con ese horizonte como lector, diría unha mentira se afirmase que a “Poesía completa” de Sexton colmou os meus anceios. Realmente, considero que as súas torturas persoais, por desgracia máis frecuentes do que puidese parecer na nosa sociedade, están faltas dunha axeitada modelización estética. Malia todo, o feito de non escandalizarme polo tratamento de temas que os críticos máis conservadores consideran tabú fixo que puidese apreciar unha voz diferente. Creo que este libro é un deses que requiren segunda oportunidade. Meréceno a editorial e o tradutor, alomenos.

 

Comentar