O reto imposíbel

Todos fomos nenos e moitos aínda o somos en certas cousas. En moitas ocasións, costa pensar en certos personaxes históricos coma bebés ou rapaciños. Napoleón xogando coa neve, o señorito Churchill da familia Malborough, Maria Sklodowska recibindo ensinanzas do seu pai e profesor, ata aí ben. Pero… ¿foi Moshe Dayan neno algunha vez? E, sobre todo, ¿como era Hitler cando ía á escola na fronteira austriaca e alemana? Pensar en Hitler facendo feliz aos seus pais, xogando coa neve, dedicado ás falcatruadas ou bañándose nos ríos de preto de Braunau resulta, alomenos, turbador. Parafraseando a Nietzsche, é facelo humano, demasiado humano.

Ron Rosenbaum acometeu a mediados dos oitenta a tarefa de “Explicar a Hitler”. Precisou dez anos para completar o seu traballo, que agora, cun atraso verdadeiramente sorprendente, é publicado en España pola editorial RBA. O libro está construido sobre dúas bases metodolóxicas: a investigación documental, en moitas ocasións sobre o terreo, e as entrevistas cos meirandes protagonistas da investigación sobre Adolf Hitler entre o final da Guerra e mediados dos anos noventa. En realidade, o lector informado só botará de menos a Ian Kershaw, o autor da monumental biografía en dous tomos que agora mesmo está considerada como canónica en moitos aspectos.

No seu momento, a oportunidade da obra era indiscutíbel: a bioloxía estaba a piques de esgotar as posibilidades de xuntar os testimonios de Lucy Dawidowicz (morta en 1990), Trevor-Roper (2003), Emil Fackenheim (2003) ou Alan Bullock (2004). Por outra banda, a explosión de estudos dotados de perspectiva e un certo monumentalismo –comezando polo documental de nove horas e media “Shoah” (1985) e rematando por “Los verdugos voluntarios de Hitler” de Daniel Jonah Goldhagen (1996)– facían verdadeiramente interesante unha síntese con certo ton ecléctico. Pasados os anos, conserva unha fonda vitalidade, ancorada no carácter non perecedoiro das súas reflexións acerca do fenómeno da maldade.

Regresando ao anteriormente citado coma bases deste “Explicar a Hitler”, a tarefa de Rosenbaum no tema de documentación é excelente. Especial mención merece o seu esforzo para rescatar a tarefa dos xornalistas que combateron ao dictador dende o principio, alcumados colectivamente como “A cociña venenosa”. Nin sequera as testemuñas da época, coma Eugenio Xammar ou William Shirer, fixeron xustiza co traballo destes homes, que mesmo recorreron a recursos propios da prensa rosa (escándalos sexuais, en concreto) para tratar de deter o imparábel ascenso electoral do NSDAP. Os lentes ensangrentandos de Gerlich, enviados á súa viúva dende Dachau a modo de advertencia mafiosa, quedan como símbolo da integridade da profesión de xornalista, que Rosenbaum reivindica.

En canto aos testemuños dos grandes tótems da historia do nazismo, a súa lectura invita á confusión para o profano. E é que tentar explicar a Hitler é, en realidade, tentar explicar a raíz mesma da maldade. Para o lector español, as explicacións psicoanalíticas quedan un chisco artificiales. Todas elas parten de feitos non comprobábeis coma os traumas infantís, a monorquidia de Hitler, a súa presunta ascendencia xudea (que deu material para ducias de ficcións factuais, das que a miña preferida xa pasou por esta sección, o comic de Tezuka “Adolf”), a incidencia dun incesto tío-sobriña que non era precisamente infrecuente na época (lembremos que en media Europa reinan parentes en distinto grado da raíña Victoria) e a misteriosa morte/asasinato/suicidio (nunca chegou a aclararse) de Geli Raubal, sobriña e amante. A máis graciosa foi feita pola mesma “Cociña Velenosa”, baseándose no nariz de Hitler. Un anaco de lectura moi ameno, aínda que non creo que tivese costado nada agregar algún material gráfico e documental.

Trevor-Roper e Allan Bullock expoñen as súas coñecidas teorías: Hitler coma un saltimbanqui, un charlatán político convencido da súa propia rectitude; por outra banda, un Hitler mol e hábil, pero non un malvado absoluto e posuído. A primeira perspectiva, a de Lord Dacre, resulta especialmente turbadora para aqueles que presumen dunha ética baseada na coherencia interna das accións e rexeitan o kantismo ou os “minima moralia”. Malia ser puntos de referencia históricos, a aportación de ambos resulta demasiado ortodoxa.

E é que claro, a partires da metade da obra comezan a acumularse os testemuños máis abertamente polémicos, mesmo pasionais. O revisionismo de David Irving, que comezou achegándose ao círculo íntimo e rematou nun furibundo antisemitismo e á negación da existencia de cámaras de gas. A loita contra a teodicea de Yehuda Bauer, que asinarían Lactancio ou Voltaire, e o mandamento 614 da Mishná de Fackenheim. O equivalente á norma do exército americano coa homosexualidade, “Don´t ask, don´t tell”, de Claude Lanzmann, o director de “Shoah”, levado ao extremo de chegar a humillar publicamente a un supervivinte só por precisar explicacións ao horror. A polvareda que levantou Goldhagen co seu pragmatismo, traducido na obvia observación de que medio millón de verdugos non saíron de ningures, o que foi interpretado como unha exculpación intolerábel no canto de considerarse unha aportación equilibrada. E a sabia e póstuma conclusión de Lucy Dawidowicz: puido ser calquera, quizais Heydrich… pero foi Hitler.

E todo isto, coma o mesmo Rosenbaum remata por recoñecer, porque o seu libro o máis que pode facer é amosar as cousas, poñer sobre a mesa moitas posibilidades, en realidade moitos camiños que rematan cegados preto do final. O reto de explicar a Hitler satisfactoriamente é imposíbel porque sería como explicar de maneira unívoca a natureza humana. Non obstante, o intento de Ron Rosenbaum debería ser lido por calquera afeccionado á historia, a filosofía e, en particular, a todo o relacionado co nazismo. Sen acadar o cumio emocional da “Lista de Schindler” ou “Maus”, acada un grado de profundidade verdadeiramente estimábel. E ponnos, dende a mesma portada, ante un espello que nos devolve unha dura realidade: Hitler non foi un monstro senón un neno inocente. Dura realidade que impide ao lector, ao rematar a lectura, esquecer o fondo escuro da súa propia personalidade.

Comentar