As cousas do imperio

Xa hai un tempo que pasou por estas mesmas páxinas “Por el bien del Imperio”, a mellor obra de historia universal en español sobre o século XX tras a Segunda Guerra Mundial. Nela, o profesor Fontana demostraba con feitos o que se agochaba detrás do discurso estadounidense de defensa universal dos valores da liberdade e a democracia: unha actuación que por cada ben (España, segundo parece) fixo cen males (Guatemala, Chile, Camboia, Vietnam…). Todo en aras de rematar coa “pantasma vermella” que comezara a percorrer Europa alá por mediados do século XIX e coa extensión do “paraíso socialista” que instalara Lenin na Unión Soviética e que Stalin converteu nun inmenso arquipélago de gulags e miseria.

A caída dos americanos do pedestal está a transformar as visións da Guerra Fría que se viñan impoñendo dende a caída do Muro de Berlín. A historiadores ortodoxos como John Lewis Gaddis, tendentes a unha glorificación pouco menos que acrítica dos americanos, sobre todo nas súas últimas obras, comézanse a impoñer aqueles que defenden o neo-revisionismo, a postura de que non se pode actuar con maniqueísmo en guerras (aínda que sexan figuradas) nas que ambas partes son belixerantes. Mágoa que en moitas ocasións estas disquisicións históricas sexan enlamadas por acusacións políticas de groso calibre.

Unha boa demostración da forte vontade dos estadounidenses por impoñer non só unha democracia senón, máis ben, a súa democracia, foi a creación dunha “fronte cultural” paralela ás frontes política e militar durante a Guerra Fría, disputa caracterizada en xeral por non disputarse nin nos Estados Unidos nin na Unión Soviética. Os intentos de transformar a cultura europea por mediación da CIA e o “deus dólar” son obxecto da investigación de Frances Stonor Saunders no seu “La CIA y la Guerra Fría cultural”, publicado por vez primeira en 1999 e reeditado agora en España pola Editorial Debate.

O fin da Segunda Guerra Mundial deixou en Europa o campo libre para que a intelectualidade ideolóxicamente afín ao comunismo campara ao seu gusto. Os intelectuais filonazis foron purgados en primeira instancia, nalgún caso (Brasillach) mesmo fusilados; a intelectualidade xudea sobrevivinte xa tiña collido a porta en dirección aos Estados Unidos; Gran Bretaña permanecía en certa medida illada pola súa insularidade; e, tras o Telón de Aceiro que se extendía dende Stettin ata o Mediterráneo, comenzaba a caer o manto vermello do totalitarismo comunista. París, tres décadas despois, comezou a concentrar de novo a vida cultural europea baixo a héxida de Jean-Paul Sartre. Palmiro Togliatti e Feltrinelli dirixían o comunismo italiano cara unha victoria electoral que as potencias vencedoras nunca toleraron. Bertolt Brecht era o derradeiro alemán digno de ser escoitado.

Cando George Kennan enviou o “telegrama longo” abriu á porta para a contrapropaganda estadounidense en Europa. E esta propaganda foi canalizada a través da CIA (axencia que decote ten fama de desleixada, sobre todo pola súa actuación na Bahía de Cochinos), que desenvolveu unha febril actividade en diversos campos que Saunders documenta con grande exactitude e considerábel amenidade.

Xornais e revistas, conferencias, exposicións pictóricas ou convencións musicais. Todo caeu baixo a man dos axentes destinados en Europa, coordinados polo protagonista do libro, un Michael Josselson que non ten o oco destacado na historia de Europa que cecais merecería. A súa axetreada vida, infartos prematuros incluídos, é un eixo que vertebra a actuación doutros axentes coma o sibarita Nabokov e de personaxes dun prestixio indiscutido coma Bertrand Russell ou Isak Dinesen, e mesmo dalgúns que son considerados referencias espirituais ou ideolóxicas da esquerda. Foi o caso de Salvador de Madariaga, exiliado por Franco e cuxo discurso de entrada na RAE foi posposto durante corenta anos, ou de Arthur Schlesinger Jr., referencia dos historiadores de esquerdas estadounidenses grazas aos seus libros sobre a presidencia de Jackson e sobre os mil días de Camelot, a presidencia de JFK.

Especial interese gardan as páxinas dedicadas por Frances Saunders ao Comité de Actividades Antiamericanas, o xuízo aos Rosenberg e as súas derivadas europeas. Nunha época, a actual, na que as actividades que os Estados Unidos desenvolven en Guantánamo e outros lugares están a ser investigadas (aínda que non esculcadas con lupa, como debería ser) convén quitarlle po ao caso Rosenberg e a como os americanos (sic) arranxaron o tema para desvinculalo do anticomunismo de MacCarthy. Julius e Ethel Rosenberg non eran uns espías demasiado prominentes. De feito, limitáronse a trasladar aos comunistas a información que conseguira o irmán dela, maquinista nos Alamos. Os soviéticos non puideron sacar moito proveito da información porque Klaus Fuchs, un científico do Proxecto Manhattan, puxera xa nas súas mans todo o preciso para facer a bomba. En realidade, foron fritos na cadeira eléctrica por comunistas. E Saunders relata con boa feitura como a CIA desenvolveu unha operación de lavado de cara para evitar a entrada no martiroloxio da parella.

Claro que, todo isto, pode quedar un pouco sesudo de máis. Voulles contar unha razón máis práctica para ler o libro. A min encántame visitar museos e encántame a pintura figurativa. Dito de maneira máis contundente, Jackson Pollock sempre me pareceu un especialista en estrar pintura e Diego Rivera un muralista/pintor marabilloso. Pois ben: ¿que lles parecería saber que, segundo Saunders, o expresionismo abstracto foi unha trangallada (disculpen a franqueza) inventada e popularizada pola CIA para desacreditar artisticamente o realismo pictórico socialista? Interesante, ¿non si? Resulta que non podemos ver un bodegón nun museo por culpa da Axencia. É o que pasa ao mesturar política e cultura e Frances Saunders dános argumentos históricos para entendelo.

Comentar