A emperatriz

O tema das monarquías é unha desas cousas que sempre serve para alongar agradábeis sobremesas cun tema que, máis ou menos, vén a ser como discutir sobre o sexo dos anxos, máis nun país no que ata hai catro días todo can e gato se viña declarando “juancarlistas”. Ao fin destas, con un par de chupitos ou sen eles, ponse un en plan provocador e sentencia: “Deixádevos de prosmadas: o que había que facer era aforcar ao derradeiro rei coas tripas do derradeiro cura”. A frase, falsamente atribuída a Diderot, é en realidade de Jean Meslier, que estaba moi contra os relixiosos e menos contra os reis.

Ata os monarcas máis mitificados, con mellor fama, intelixentes e fomentadores das artes e das ciencias, andan lonxe de ser un modelo democrático. Sen querelo, así o demostra Robert K. Massie na súa excelente biografía de Catalina a Grande, publicada por Crítica e que pecha un díptico iniciado hai décadas coa arquipremiada vida de Pedro o Grande, por desgracia só accesíbel agora mesmo en inglés.

Massie é un biógrafo de primeirísimo nivel. Durante oito anos traballou nesta obra e o resultado é magnífico. Namentres pode traballar coas “Memorias” da mesma emperatriz, faino, e a escolma resulta moi ilustrativa. Cando se interrompen as fontes primarias, manexa testemuños con habilidade. Mesmo, en ocasións, queda curto. É o caso da descrición da viaxe de Catalina a Crimea, que deu orixe ás “vilas Potemkin”, aquelas con casas que só tiñan fachada e con servos (na práctica, escravos) disfrazados de felices e libres labregos. Massie sostén que todo isto é unha lenda apoiándose nos escritos de Estanislao de Polonia e Xosé II de Austria, pero non hai unha soa cita que apoie esta idea.

A imaxe que en Occidente temos de Catalina a Grande, alomenos a que transmite a nosa cultura, é a da “Mesalina do Norte” (lembro con espanto algún telefilme e a película interpretada por Catherine Zeta-Jones): unha muller máis preocupada en satisfacer un enorme apetito sexual ca en governar un imperio que ía de Narva ás estepas de Siberia. Massie non refusa falar dos numerosos amantes da raíña (lembren que falamos do século XVIII) e da obscena maneira na que foron favorecidos con palacios, diamantes e moreas de rublos. O citado Estanislao de Polonia recibiu a coroa da man da mesma Catalina despois de converterse no seu amante. Denantes diso era Stanislaw Poniatowski, secretario dun diplomático inglés.

Claro, que deitarse con moitos homes ou mulleres non converte a ninguén en mala persoa nin é unha aldraxe, neste caso, para a biografiada. As costuras de Catalina e o seu biógrafo só chegan no final da obra, no que Massie ten que recorrer de xeito bastante groso á digresión sobre as violencias do Terror Revolucionario (cunha docta páxina sobre a guillotina incluída) para xustificar a involución ideolóxica de Catalina. Aquela que publicase a “Nakaz”, aprendese de Montesquieu e convidase a Diderot a Rusia, renegou dos froitos democráticos ilustrados. Xa o fixera denantes do Terror de Robespierre pero Massie logra atopar a coartada.

Cando era neno, sorprendíame aquilo do “despotismo ilustrado”, das sabias autocracias. Catalina a Grande cecais mereza esta haxiografía, escrita ademais nun estilo fluído, dende o mesmo ovo. Non obstante, se nin a fundadora do Hermitage consegue congraciarme coas monarquías, penso que vou seguir provocando despois dos xantares.

Comentar